Onpeilbaar verdriet en zelfverwijt
23 oktober 2014 | Peter Jacobs
Vannacht is de Duitse musketier Peter Kollwitz (18) in de Westhoek gesneuveld. Een van de velen. Toch zal zijn dood een universeel symbool van het oorlogsleed worden. Dankzij het werk van zijn moeder, Käthe.
Peter Jacobs
‘Waar is hij? Heeft hij kou? Honger? Is hij in gevaar?’ De Berlijnse kunstenares Käthe Kollwitz maakt zich in haar dagboek op 24 oktober 1914 zorgen over haar jongste zoon aan het front.
Ze ontving zonet zijn eerste brief sinds hij in bezet België is. ‘Hij schrijft dat ze al kanonnengebulder horen.’ Wat de moeder nog niet weet, is dat de achttienjarige Peter al een dag dood is. Hij is gesneuveld in de nacht van 22 op 23 oktober tijdens een moordend offensief in Esen bij Diksmuide.
In 1994 getuigde overlever Hans Koch over het schot dat zijn kompaan in het hart trof. ‘Hij zakte in elkaar, zei geen woord meer. Daarna hebben we nog pal naast de loopgraaf een graf gedolven. We hebben hem in een dekzeil gewikkeld, ter aarde besteld, en ergens iemand heeft een korte grafrede gehouden.’
Musketier Peter Kollwitz is in die dagen slechts een van de velen. Maar toch zou zijn dood symboolwaarde krijgen.
Graniet
Het dramatische nieuws bereikt Berlijn pas op 30 oktober. Moeder Käthe noteert slechts één zin in haar dagboek en zet hem tussen aanhalingstekens: ‘Ihr Sohn ist gefallen.’
Het verdriet slaat haar murw, tot ze in december het idee opvat om een gedenkteken voor haar zoon te ontwerpen. Dat wordt uiteindelijk, na een jarenlang verwerkings- en creatieproces, de uitgepuurde beeldengroep Het treurende ouderpaar, onpeilbaar verdriet uit graniet gehouwen. Sinds 1956 staat ze op de Duitse soldatenbegraafplaats in
Vladslo als een universeel symbool van het leed dat miljoenen gezinnen trof.
Voordien stonden de beelden opgesteld op de begraafplaats Roggeveld in Esen, maar die werd opgeruimd toen de Duitse oorlogsgraven in Vlaanderen gecentraliseerd werden. Peters graf verhuisde, zoals dat van duizenden anderen, naar Vladslo; zijn ouders volgden.
De vader knielt, zijn armen voor zijn borst gekruist, staart en verbijt zijn verdriet; ook de moeder knielt, maar zij buigt het hoofd en heeft haar hand in haar nek gelegd, alsof ze een kind koestert. Ze lijken zich het verwijt te maken dat ze hun kind naar de oorlog hebben laten gaan.
Käthe Kollwitz heeft de verering van de heldenmoed dus helemaal achterwege gelaten – iets wat haar trouwens later door de nazi’s kwalijk genomen zou worden.
Ongerust
Peter Kollwitz groeide op in een artistiek en intellectueel gezin van sociaaldemocraten. Moeder Käthe maakte voor de oorlog al naam met haar sociaal en politiek geëngageerde kunst. Ook Peter zou schilder worden.
Hij werd bij de mobilisatie niet opgeroepen – hij was te jong – maar nam vrijwillig dienst, aangestoken door de patriottische euforie die zovele Duitse jongemannen op het einde van de zomer van 1914 in haar
greep kreeg. Toen hij zijn beslissing op 10 augustus aan de eettafel bij zijn ouders aankondigde, probeerde zijn vader Karl, een arts, hem nog tot andere gedachten te brengen. Ook Käthe was ongerust, maar kon meer begrip opbrengen.
Uiteindelijk lieten ze hem maar in het leger gaan. Zijn moeder gaf hem als lectuur nog Faust van Goethe mee.
Door de dood van haar zoon wordt Käthe Kollwitz pacifiste, iets wat al in de lijn van haar linkse engagement lag en wat ze vooral in haar grafisch werk krachtig tot uiting zou brengen. Op 10 oktober 1914 had ze nog, met weinig enthousiasme, de Duitse driekleur uitgehangen. In haar dagboek legt ze uit waarom. ‘Peters feestdag – Antwerpen is gevallen. (…) Voor de eerste keer in ons leven hangen we – sociaaldemocraten die we bewust zijn en blijven – vandaag op 10 oktober, de zwart-wit-rode vlag uit. Uit de jongenskamer. Voor onze Peter en Antwerpen. Boven alles en vooral voor onze zoon.’
Käthe Kollwitz ontpopt zich tot een van de belangrijkste Duitse kunstenaars van het interbellum, maar wordt vanaf 1933 door de nazi’s gedwarsboomd. Ze blijft ook niet gespaard van nog meer oorlogsleed. De zoon van haar overblijvende zoon Hans sneuvelt in 1942, nauwelijks ouder dan zijn oom, aan het Oostfront in Rusland. Zijn naam was Peter.
Käthe Kollwitz overlijdt in 1945; het einde van de Tweede Wereldoorlog maakt ze net niet meer mee.
