In DE MORGEN van 06/06 schrijft Bart Eeckhout een boeiend essay : IS 2014 HET NIEUWE 1914?
Hij zou het niet zo geschreven hebben zonder Christopher Clarks schitterende boek SLAAPWANDELAARS. HOE EUROPA IN 1914 TEN OORLOG TROK. Hij besluit met : “Hebben we meer vertrouwen in het rationele beoordelingsvermogen van Vladimir Poetin dan van Kaiser Wilhelm? Weten we zeker dat Rusland zijn poot zal terugtrekken waar Duitsland doordraafde? Neen, er is nog geen kroonprins overboord, maar het spook van de geschiedenis klopt wel met zijn rammelende kettingen aan de voordeur”
http://www.demorgen.be/dm/nl/18241/Onrust-in-Oekraine/article/detail/1807721/2014/03/08/Hoor-het-spook-van-de-geschiedenis-aan-de-deur-rammelen-in-Oekraine.dhtm
Boeiend is ook T. Garton Ash’s essay in DE STANDAARD van 10/03 : CALEIDOCOOP DER STATEN.
Ik citeer : “ Een eeuw ervaring met Europese zelfdekolonisatie hoort ons twee dingen te leren. Ten eerste geven mensen die een staat hebben gekregen hem meestal niet graag op…. De tweede les is nog belangrijker. Geweld schept geweld. Hoe je iets doet, is even belangrijk als wat je doet…. Tsaar Vladimir kan de Krim heroveren, maar uiteindelijk zal zijn ingrijpen de onafhankelijkheid van Oekraïne versterken”
Caleidoscoop der staten
Wie? Doceert Europese studies aan Oxford University en is de auteur van ‘Facts Are Subversive: Political Writing from a Decade Without a Name’
Wat? Als mensen een staat gekregen hebben, geven ze die niet graag meer op.
Bekijk de gebeurtenissen in Oekraïne eens op een andere manier: als het laatste hoofdstuk van de zelfdekolonisatie van Europa. Nadat ze het Sovjetrijk op het einde van de 20ste eeuw hebben ontmanteld, hebben de Europeanen de laatste resten van het Oostenrijks-Hongaarse en het Ottomaanse rijk onder handen genomen – denk aan Tsjechoslovakije en Joegoslavië. Nu komt het Russische rijk van voor de Sovjet-Unie aan de beurt. De Russische president is tsaar Vladimir de Laatste.
Imperia slopen is smerig werk. Ze zijn niet van Lego gemaakt en je kunt ze niet in kleurige blokjes uiteenhalen, hier een rood en daar een geel. Wie of wat beslist welke groep mensen op welk stuk land een staat zal worden? Culturele, taalkundige, etnische en historische banden spelen ongetwijfeld mee, net als de erfenis van lang vergeten internationale diplomatieke akkoorden, en de territoriale verdelingen die inherent zijn aan imperia en aan de multi-etnische staten die eruit voortkomen. Lokale politieke wil en leiderschap zijn cruciaal. Maar het belangrijkste is misschien het historische lot, de fortuna waarvan Macchiavelli zei dat ze ‘de helft bepaalt van wat wij doen’. Die combinatie van geschiedenis, wil, behendigheid en toeval heeft Kosovo zijn nog steeds niet universeel erkende onafhankelijkheid bezorgd.
Russen van Subkarpatië, ontwaak!
Het idee van de ontmanteling van oude imperia begon me bezig te houden toen ik enkele jaren geleden in Transnistrië kwam, een autonoom gebied in het oosten van Moldavië, bij de grens met Oekraïne. In Tiraspol, een bizarre hoofdstad in de oude Sovjetstijl, zag ik een grandioos ruiterstandbeeld van veldmaarschalk Aleksandr Soevorov, een oorlogsheld uit de tsarentijd. Het herdenkt zijn stichting van de stad, op het einde van de 18de eeuw. Daarvoor had ik in Oezjhorod, een stad aan de westelijke grens van Oekraïne met Slovakije, een bezoek gebracht aan het zelfverklaarde Voorlopige Bewind van Subkarpatisch Roethenië. De premie was een professor geneeskunde die mij vriendelijk ontving in een kantoortje in het plaatselijke ziekenhuis. De minister van Buitenlandse Zaken was met de auto uit Slovakije gekomen, waar hij woonde. De minister van Justitie zette thee. Ik kreeg hen bijna zo ver dat ze hun volkslied zongen, dat begint met ‘Russen van Subkarpatië, ontwaak uit uw diepe slaap!’ Belachelijk? Operette? Tot fortuna aan de caleidoscoop draait en je opeens een internationaal erkend land hebt dat bijvoorbeeld Moldavië of Montenegro heet.
Op een subversieve manier verschijnen de grenzen van de oude imperia weer op de verkiezingskaarten van nieuwe democratieën, alsof ze in onzichtbare inkt waren getekend. Kleur de kaarten volgens de meerderheden van de partijen en de presidentskandidaten. De 19de-eeuwse gebieden van het Oostenrijks-Hongaarse of het Duitse rijk worden oranje, die van het Russische of het Ottomaanse blauw. Oekraïne, Roemenië, Polen: de partijen en de kleuren verschillen, maar het fenomeen is identiek.
Liberalen zijn goed in het formuleren van de universele principes van de soevereiniteit en de zelfbeschikking van het individu. Maar van volkeren snappen ze niets. Waarom mogen de Kosovaren zelf over hun lot beschikken en de Koerden niet? Als Schotland het mag, waarom Catalonië niet? En als Catalonië het mag, waarom Padanië niet? Padanië is de naam die de Lega Nord voorstelt voor een onafhankelijk Noord-Italië. Terwijl imperia en multinationale staten verzwakken, klinkt de roep: ‘Waarom moeten wij een minderheid in jullie land zijn, als jullie een minderheid in het onze kunnen zijn?’ (Ik leen de briljante formule van de Macedonische wetenschapper Vladimir Gligorov.) Of zoals Vladimir Zjinirovski, de Russische nationalist, onlangs uitdagend stelde: als Oekraïne een revolutie mag hebben, waarom de Krim dan niet?
Dronken bui
De meeste krantenlezers weten al dat Nikita Chroesjtsjov de Krim zestig jaar geleden aan Oekraïne heeft geschonken – volgens kwaadsprekers in een dronken bui. Dronken of niet, het was zeker geen onvermijdelijke of historisch ‘natuurlijke’ en evenmin ‘onnatuurlijke’ geste. Als Chroesjtsjov niet zo vrijgevig was geweest, zou de Krim vandaag een onderdeel van de Russische Federatie zijn en zou de grote minderheid van Krim-Tataren en Oekraïners klagen: ‘Waarom moeten wij een minderheid in jullie land zijn, als jullie een minderheid in het onze kunnen zijn?’
Er bestaat geen historische noodzaak voor deze situaties. Er bestaat geen universele rechtvaardigheid. Maar een eeuw ervaring met Europese zelfdekolonisatie hoort ons twee dingen te leren. Ten eerste geven mensen die een staat hebben gekregen hem meestal niet graag op. ‘Macedonië hoefde voor mijn part geen land te worden’, zei een Macedonische vriend, kort na de onafhankelijkheid van de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië. ‘Maar ik ben eigenlijk wel blij dat het zo is gegaan.’ Het is geen toeval dat het aantal staten van de Verenigde Naties groter wordt in plaats van kleiner. Er zijn nog wachtenden: de leden van de Organisatie van Niet-Vertegenwoordigde Naties en Volkeren (UNPO). Onder wie de Krim-Tataren.
De tweede les is nog belangrijker. Geweld schept geweld. Hoe je iets doet, is even belangrijk als wat je doet. Het is zelfs bepalend voor het resultaat. Een fluwelen scheiding, zoals die van Tsjechoslovakije, schept een andere situatie dan een bloedige. Hetzelfde geldt voor vreedzaam en vrijwillig in plaats van gedwongen samenblijven. Geweld heeft altijd onbedoelde gevolgen. Tsaar Vladimir kan de Krim heroveren, maar uiteindelijk zal zijn ingrijpen de onafhankelijkheid van Oekraïne versterken.


