Nadat de begeleidende leraar op de Duitse oorlogsbegraafplaats in Vladslo, bij Käthe Kollwitz’ TREURENDE OUDERPAAR, voor de leerlingen uit het 6de leerjaar van d’Oefenschool enkele fragmenten had voorgelezen, las een jongen van tien de hele busterugreis lang zonder zijn busbuur nog aan te spreken …
De oorlog in de titel is de Eerste Wereldoorlog, de terpentijn staat voor de schilderkunst: de schrijver verhaalt hoe het leven van zijn grootvader, een amateurschilder, door die oorlog misvormd is. En het is een meesterwerk.
Urbain, zijn grootvader, heeft op hoge leeftijd een paar cahiers volgepend over zijn vroege leven, hij heeft die in 1981 aan zijn kleinzoon gegeven en die heeft ze drie decennia lang ongelezen gelaten.
Wat kan je nog toevoegen aan al die gruwelijke boeken over de Grote Oorlog? Hertmans stelt zelf de vraag, en zijn antwoord komt uiteindelijk neer op honderd bladzijden, de kern van zijn boek, en ze zijn alle honderd goed. Want ze berusten op de getuigenis van een goed observator, gebracht met de stilistische controle van een goed schrijver.
Eén voorbeeld maar, uit die beroemde ochtend dat de IJzervlakte onder water werd gezet, een detail waar de schrijver de soldaat allicht voor nodig had, want het valt nauwelijks te verzinnen: ‘Wat we echter de volgende ochtend in de schemer voor ons zagen, sloeg iedereen in de benen: een massa honden, konijnen, katten, wezels, bunzingen en ratten kwamen, de snuiten net boven de waterlijn, als een onwerelds leger de rivier overzwemmen, met hun gevoelige snuiten talloze driehoeken trekkend in het gladzwarte wateroppervlak…’.
Van de verdoemenis van de oorlog is de man nooit hersteld, maar er doet zich in zijn leven nog een drama voor, minder luidruchtig dan de inslaande obussen, maar niet minder bepalend: de dood van zijn verloofde door de Spaanse griep in 1919. Hij huwt haar zus, ‘een goedmoedige, van passie verstoken vrouw, die in bed met een regenjas aan sliep’. De tristesse van het bestaan van de ‘gehuwde weduwnaar’ die zijn grootvader geworden is doen versmelten met het megadrama van een aan flarden geschoten humaniteit, dat is het werk van een toverkunstenaar.
Een fragment : Ik herinner me het vage vermoeden dat me bekroop toen ik met mijn zoon in de Londense National Gallery voor de Rokeby Venus van Velasquez stond, en ik vraag mijn vader of hij enig idee heeft waar de kopie van dit schilderij zich nu bevindt…We klimmen samen de inmiddels wat gammele trap naar de zolder op, en vinden ergens in een hoek onder het stof een twintigtal schilderijen zonder lijst….Het op een na laatste schilderij is de kopie van de Rokeby Venus….En verdomd…het bloed jaagt me naar het hoofd: het gezicht in de spiegel dat ons aankijkt-is niet dat van Velasquez’ model, maar onmiskenbaar het gezicht dat ik zopas op de grijzige foto uit de envelop heb leren kennen – het gezicht met de bleke, oplichtende ogen – het gezicht van Maria Emilia … . Met iets van een duizeling besef ik dat deze kopie, hoezeer ze er ook identiek uitziet, nooit een kopie is geweest, maar een verhulde liefdesdaad, de behendige kopiist die mijn grootvader was, heeft met grote kiesheid de details zo gewijzigd dat hij zich zijn dode geliefde even naakt mocht voorstellen-de grootste zonde, object van zijn diepste verlangen dat een leven lang bleef vreten aan zijn beschadigde ziel…Wat nabootsing leek, verborg aldus het origineel van zijn passie-de charade van de schilderkunst werd zo de allegorie van de verborgen liefde die hij nooit heeft kunnen vergeten … .

















